اختلالات دیددو چشمی

درمان اختلالات دید دو چشمی در مشهد – دکتر بهروز ظهوریان

اختلالات دید دوچشمی؛ علائم، تشخیص و درمان

آیا با وجود اینکه دید هر دو چشم شما خوب است، هنگام مطالعه، کار با کامپیوتر یا انجام فعالیت‌های نزدیک دچار سردرد، خستگی چشم، تاری دید یا دوبینی می‌شوید؟

ممکن است مشکل فقط مربوط به «ضعیف بودن چشم» نباشد، بلکه به نحوه همکاری دو چشم با یکدیگر مربوط باشد.

اختلالات دید دوچشمی (Binocular Vision Disorders) گروهی از اختلالات هستند که در آن هماهنگی، هم‌راستایی یا همکاری دو چشم و نحوه پردازش اطلاعات حاصل از آنها دچار مشکل می‌شود.

در این شرایط ممکن است حدت بینایی هر چشم به‌تنهایی طبیعی باشد، اما سیستم بینایی در ایجاد و حفظ دید دوچشمی، فوزیون، همگرایی، تطابق و استریوپسیس عملکرد مطلوبی نداشته باشد.

ه همین دلیل، داشتن دید 20/20 لزوماً به معنی عملکرد کامل سیستم بینایی نیست.

دید دوچشمی چیست؟

دید دوچشمی توانایی مغز برای دریافت و ترکیب اطلاعاتی است که از دو چشم دریافت می‌شود.

برای داشتن دید دوچشمی طبیعی، چشم‌ها باید بتوانند:

• به‌درستی روی یک هدف قرار بگیرند؛
• در هنگام نگاه کردن به فاصله نزدیک، به اندازه کافی همگرا شوند؛
• فوکوس مناسب ایجاد و حفظ کنند؛
• حرکات هماهنگ داشته باشند؛
• تصاویر دو چشم را در مغز با یکدیگر ترکیب کنند؛
• و در نهایت دید واحد و سه‌بعدی ایجاد کنند.

بنابراین، بینایی طبیعی فقط به میزان وضوح تصویر در هر چشم محدود نمی‌شود.

اختلالات دید دوچشمی چه انواعی دارند؟

اختلالات دید دوچشمی طیف گسترده‌ای از مشکلات عملکردی سیستم بینایی را شامل می‌شوند. از مهم‌ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱. نارسایی همگرایی (Convergence Insufficiency)

در این اختلال، فرد در هنگام نگاه کردن به اشیای نزدیک، توانایی کافی برای همگرایی و حفظ دید دوچشمی را ندارد.

سردرد، خستگی چشم، تاری دید، دوبینی و مشکل در فعالیت‌های نزدیک از علائم شناخته‌شده این اختلال هستند.

۲. اختلالات تطابق (Accommodative Disorders)

تطابق، توانایی سیستم بینایی برای تغییر فوکوس و ایجاد تصویر واضح در فواصل مختلف است.

اختلال در این سیستم می‌تواند باعث تاری دید نزدیک، خستگی چشم، مشکل در تغییر فوکوس و کاهش تحمل فعالیت‌های طولانی‌مدت نزدیک شود.

۳. اختلالات ورژنس (Vergence Disorders)

ورژنس به حرکات هماهنگ دو چشم برای حفظ دید دوچشمی گفته می‌شود.

اختلال در این سیستم می‌تواند توانایی فرد را برای حفظ یک تصویر واحد و واضح، به‌خصوص هنگام انجام فعالیت‌های نزدیک، تحت تأثیر قرار دهد.

۴. اختلالات فیوژن

فیوژن توانایی مغز برای ترکیب تصاویر دریافت‌شده از دو چشم و ایجاد یک تصویر واحد است.

در برخی افراد، ممکن است چشم‌ها ظاهراً هم‌راستا باشند اما توانایی حفظ فوزیون در شرایط مختلف کاهش یافته باشد.

۵. اختلالات حرکات چشمی

هماهنگی حرکات چشم‌ها برای خواندن، دنبال کردن یک هدف متحرک و تغییر سریع نگاه بین اهداف مختلف اهمیت دارد.

اختلال در این مهارت‌ها می‌تواند در برخی افراد با مشکلات خواندن و فعالیت‌های دیداری همراه باشد.

۶. اختلالات دید دوچشمی همراه با انحراف چشم

برخی بیماران مبتلا به استرابیسم یا انحراف چشم نیز ممکن است مشکلاتی در کنترل دوچشمی، فوزیون و استریوپسیس داشته باشند.

بته نوع انحراف، اندازه آن، کنترل بیمار و وضعیت عملکرد دوچشمی باید به‌صورت اختصاصی بررسی شود.

علائم اختلالات دید دوچشمی چیست؟

علائم ممکن است در افراد مختلف متفاوت باشند.

شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:

• سردرد هنگام مطالعه
• خستگی چشم
• احساس فشار یا سنگینی چشم
• تاری دید، به‌خصوص هنگام کار نزدیک
• دوبینی
• حرکت کردن یا به‌هم‌ریختن کلمات هنگام مطالعه
• از دست دادن جای خود هنگام خواندن
• کاهش تمرکز هنگام مطالعه
• کاهش تحمل مطالعه طولانی
• مشکل در تغییر فوکوس از دور به نزدیک
• بستن یک چشم هنگام مطالعه
• نزدیک گرفتن بیش از حد کتاب یا موبایل
• احساس ناراحتی هنگام کار طولانی با کامپیوتر
• مشکل در دید سه‌بعدی یا درک عمق

در نارسایی همگرایی، علائم معمولاً هنگام فعالیت‌های نزدیک و طولانی‌مدت بیشتر می‌شوند.

آیا ممکن است با وجود دید 20/20 اختلال دید دوچشمی داشته باشیم؟

بله.

این یکی از نکات مهم در ارزیابی سیستم بینایی است.

حدت بینایی مشخص می‌کند فرد با هر چشم به‌صورت جداگانه تا چه اندازه قادر به تشخیص جزئیات است؛ اما به‌تنهایی نمی‌تواند عملکرد کامل سیستم دوچشمی را مشخص کند.

ممکن است فردی دید 20/20 داشته باشد اما در یکی از زمینه‌های زیر مشکل داشته باشد:

• همگرایی
• تطابق
• ورژنس
• فیوژن
• حرکات چشمی
• دید عمق و بعد
• هماهنگی دو چشم

به همین دلیل، در فردی که علائم سازگار با اختلال دید دوچشمی دارد، صرفاً اندازه‌گیری حدت بینایی کافی نیست.

اختلالات دید دوچشمی چگونه تشخیص داده می‌شوند؟

تشخیص باید بر اساس یک ارزیابی جامع بینایی و دید دوچشمی انجام شود.

بسته به شرایط بیمار، ممکن است موارد زیر بررسی شوند:

• حدت بینایی
• عیب انکساری
• وضعیت انحراف و هم‌راستایی چشم‌ها
• نقطه نزدیک همگرایی
• عملکرد تطابق
• دامنه تقارب
• سهولت تقارب
• نسبت AC/A
• قدرت ترکیب تصاویر
• پدیده حذف
• دید بعد و عمق
• حرکات چشمی
• عملکرد دید نزدیک

در نارسایی همگرایی، برای مثال، بررسی‌هایی مانند نقطه نزدیک همگرایی، میزان فوریا، دامنه ورژنس‌های فوزیونال و عملکرد همگرایی در تشخیص اهمیت دارند.

آیا اختلالات دید دوچشمی قابل درمان هستند؟

بسیاری از اختلالات عملکردی دید دوچشمی قابل مدیریت و در بسیاری از بیماران قابل بهبود هستند؛ اما نوع درمان باید بر اساس تشخیص دقیق انتخاب شود.

درمان ممکن است شامل یک یا ترکیبی از روش‌های زیر باشد:

اصلاح عیب انکساری

اصلاح دقیق نزدیک‌بینی، دوربینی، آستیگماتیسم یا سایر عیوب انکساری می‌تواند اولین مرحله مدیریت بیمار باشد.

منشور

در بعضی شرایط خاص، استفاده از منشور می‌تواند به کاهش علائم و بهبود راحتی بینایی کمک کند.

ویژن تراپی

ویژن تراپی یک برنامه درمانی فردمحور است که بر اساس معاینه و یافته‌های تشخیصی طراحی می‌شود.

بر اساس تعریف انجمن اپتومتری آمریکا (AOA)، ویژن تراپی  شامل مجموعه‌ای از فعالیت‌های حسی‌ـ‌عصبی و عصبی‌ـ‌عضلانی است که برای ایجاد، بازتوانی یا تقویت مهارت‌های بینایی تجویز و پایش می‌شوند. این برنامه ممکن است از لنز، منشور، فیلتر، اکلوژر، ابزارهای تخصصی و برنامه‌های کامپیوتری استفاده کند.

نقش ویژن تراپی در درمان اختلالات دید دوچشمی

ویژن تراپی را نباید برای همه بیماران یکسان در نظر گرفت.

هدف ویژن تراپی، تمرین دادن چشم‌ها به‌صورت عمومی نیست؛ بلکه هدف آن بهبود یک یا چند مهارت بینایی مشخص بر اساس تشخیص بیمار است.

بسته به نوع اختلال، اهداف درمان ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• بهبود همگرایی
• افزایش توانایی حفظ دید دوچشمی
• بهبود دامنه ورژنس
• افزایش انعطاف‌پذیری سیستم تطابقی
• بهبود هماهنگی حرکات دو چشم
• کاهش سرکوب در شرایط مناسب
• تقویت فوزیون
• بهبود استریوپسیس در بیماران منتخب
• افزایش راحتی و تحمل فعالیت‌های نزدیک

AOA ویژن تراپی را به‌عنوان یکی از گزینه‌های درمانی در برخی اختلالات حرکات چشمی، اختلالات غیرانحرافی دید دوچشمی، استرابیسم، آمبلیوپی و اختلالات تطابقی معرفی می‌کند.

ویژن تراپی برای چه بیمارانی مناسب است؟

ویژن تراپی نسخه‌ای یکسان برای همه افراد نیست.

ابتدا باید مشخص شود که آیا بیمار واقعاً دچار اختلال قابل درمان در مهارت‌های بینایی است یا خیر.

پس از تشخیص، برنامه درمانی بر اساس عواملی مانند:

• نوع اختلال
• شدت اختلال
• علائم بیمار
• سن
• نیازهای بینایی فرد
• میزان فعالیت‌های نزدیک
• نتایج آزمون‌های دید دوچشمی
• و پاسخ بیمار به درمان

تنظیم می‌شود.

همین دلیل، انجام تمرین‌های تصادفی چشم در منزل جایگزین ارزیابی و برنامه درمانی تخصصی نیست.

آیا نارسایی همگرایی با ویژن تراپی درمان می‌شود؟

نارسایی همگرایی یکی از اختلالات دید دوچشمی است که برای آن درمان‌های ورژانسی و ارتوپتیک مورد مطالعه قرار گرفته‌اند.

گزینه‌های درمانی می‌توانند شامل تمرین‌های خانگی، تمرین‌های تحت نظارت در مطب، برنامه‌های کامپیوتری یا ترکیبی از آنها باشند.

واهد موجود نشان می‌دهد در کودکان مبتلا به نارسایی همگرایی، برخی برنامه‌های درمانی تحت نظارت همراه با تمرین خانگی می‌توانند توانایی همگرایی را بهبود دهند؛ با این حال، نتیجه درمان برای همه بیماران یکسان نیست و انتخاب روش مناسب به شرایط بیمار بستگی دارد.

اختلال دید دوچشمی در کودکان

تشخیص اختلالات دید دوچشمی در کودکان اهمیت ویژه‌ای دارد.

کودک ممکن است نتواند مشکل بینایی خود را به‌درستی توصیف کند و علائم را به شکل دیگری نشان دهد؛ برای مثال:

• علاقه نداشتن به مطالعه
• خستگی هنگام خواندن
• نزدیک گرفتن کتاب
• از دست دادن خط هنگام خواندن
• کاهش تمرکز در فعالیت‌های نزدیک
• بستن یک چشم
• شکایت از سردرد
• اجتناب از فعالیت‌های دیداری طولانی

بنابراین، در کودکی که با وجود سلامت ظاهری چشم‌ها در مطالعه یا فعالیت‌های نزدیک مشکل دارد، ارزیابی دقیق سیستم بینایی می‌تواند اهمیت داشته باشد.

آیا اختلال دید دوچشمی همان انحراف چشم است؟

خیر.

انحراف چشم یا استرابیسم تنها یکی از شرایطی است که می‌تواند با مشکلات دید دوچشمی همراه باشد.

ممکن است فردی بدون انحراف آشکار چشم، دچار نارسایی همگرایی، اختلال تطابق یا سایر مشکلات عملکردی دید دوچشمی باشد.

از سوی دیگر، بعضی افراد مبتلا به انحراف چشم نیز ممکن است درجاتی از عملکرد دوچشمی را حفظ کرده باشند.

بنابراین، تشخیص نوع اختلال و بررسی عملکرد دوچشمی برای انتخاب روش درمان اهمیت دارد.

---

آیا اختلالات دید دوچشمی همیشه به ویژن تراپی نیاز دارند؟

خیر.

درمان به علت و نوع اختلال بستگی دارد.

گاهی اصلاح عیب انکساری کافی است. در شرایط دیگر ممکن است منشور، تمرین‌های ارتوپتیک، ویژن تراپی یا روش‌های دیگری مورد نیاز باشد.

همچنین برخی انواع انحراف چشم یا مشکلات چشمی ممکن است به درمان‌های پزشکی یا جراحی نیاز داشته باشند.

بنابراین، ویژن تراپی باید بخشی از یک تصمیم درمانی مبتنی بر تشخیص باشد، نه جایگزین تشخیص.

چه زمانی برای بررسی اختلال دید دوچشمی مراجعه کنیم؟

اگر شما یا فرزندتان یکی از علائم زیر را دارید، بهتر است عملکرد سیستم بینایی علاوه بر حدت بینایی بررسی شود:

سردرد هنگام مطالعه، خستگی چشم، تاری دید نزدیک، دوبینی، مشکل در تمرکز، از دست دادن جای کلمات هنگام خواندن یا بستن یک چشم هنگام کار نزدیک.

هدف از معاینه فقط پاسخ به این سؤال نیست که «چشم چقدر می‌بیند؟»

بلکه باید مشخص شود:

آیا دو چشم به‌خوبی با یکدیگر کار می‌کنند.

برای دریافت نوبت معاینه از دکتر بهروز ظهوریان میتوانید اقدام کنید .

نویسنده:
دکتر بهروز ظهوریان، دکترای تخصصی بینایی

بازبینی علمی:
دکتر بهروز ظهوریان

تاریخ آخرین به‌روزرسانی:
1405/7/12

منابع :

1. American Optometric Association. Care of the Patient with Accommodative and Vergence Dysfunction. St Louis, MO: American Optometric Association; 1998.
2. American Optometric Association. Vision Therapy. St Louis, MO: American Optometric Association.
3. Convergence Insufficiency Treatment Trial Study Group. Randomized clinical trial of treatments for symptomatic convergence insufficiency in children. Arch Ophthalmol. 2008;126(10):1336-1349. doi:10.1001/archopht.126.10.1336.
4. Scheiman M, Mitchell GL, Cotter S, Kulp M, Cooper J, Rouse M, et al. A randomized clinical trial of treatments for convergence insufficiency in children. Arch Ophthalmol. 2005;123(1):14-24. doi:10.1001/archopht.123.1.14.
5. Scheiman M, Cotter S, Mitchell GL, Kulp MT, Cooper J, Rouse M, et al. Treatment of symptomatic convergence insufficiency in children: a randomized clinical trial. Optom Vis Sci. 2008;85(6):E?
6. Scheiman M, Cotter S, Kulp MT, Mitchell GL, Cooper J, Gallaway M, et al. Treatment of symptomatic convergence insufficiency in children: a randomized clinical trial. Optom Vis Sci. 2011;88(1):?
7. Scheiman M, Mitchell GL, Cotter S, Cooper J, Kulp M, Rouse M, et al. A randomized clinical trial of treatments for convergence insufficiency in children. Arch Ophthalmol. 2005;123(1):14-24.
8. Alvarez TL, Scheiman M, Santos EM, Yaramothu C, d’Antonio-Bertagnolli JV. Convergence insufficiency neuro-mechanism in adult population study randomized clinical trial: clinical outcome results. Optom Vis Sci. 2020;97(12):1061-1069. doi:10.1097/OPX.0000000000001606.
9. American Academy of Ophthalmology. Adult Strabismus Preferred Practice Pattern. Ophthalmology. 2024;131(1):P??-P??.
10. American Academy of Ophthalmology. Home- and Office-Based Vergence and Accommodative Therapies for Treatment of Convergence Insufficiency in Children and Young Adults. Ophthalmology. 2021.