قبل از تصمیم‌گیری، ارزیابی کامل انجام دهید
وقتی والدین متوجه انحراف چشم کودک خود می‌شوند، یکی از مهم‌ترین پرسش‌های آنها این است:
«آیا برای درمان انحراف چشم حتماً باید جراحی انجام شود؟
یا روش‌های غیرجراحی مانند ویژن‌تراپی می‌توانند مؤثر باشند؟»
پاسخ این سؤال برای همه بیماران یکسان نیست. انحراف چشم انواع مختلفی دارد و انتخاب روش درمان باید بر اساس نوع و میزان انحراف، علت ایجاد آن، حدت بینایی هر دو چشم، وضعیت دید دوچشمی، توانایی فیوژن، استریوپسیس، حرکات چشم و سایر عملکردهای سیستم بینایی انجام شود.
بنابراین، پیش از تصمیم‌گیری برای جراحی، یک ارزیابی جامع بینایی می‌تواند مشخص کند که آیا بیمار کاندید مناسبی برای درمان‌های غیرجراحی، از جمله ویژن‌تراپی، است یا خیر.
ویژن‌تراپی چیست؟
ویژن‌تراپی یا Vision Therapy مجموعه‌ای از تمرین‌ها و فعالیت‌های هدفمند بینایی است که با هدف بهبود و یکپارچه‌سازی عملکردهای سیستم بینایی انجام می‌شود.
این برنامه، برخلاف تصور رایج، صرفاً مجموعه‌ای از «تمرین‌های چشمی» نیست؛ بلکه می‌تواند شامل فعالیت‌های حسی، ادراکی، حرکتی و دوچشمی باشد که متناسب با نیازهای هر بیمار طراحی و تحت نظارت اپتومتریست آموزش‌دیده در این زمینه اجرا می‌شود.
هدف ویژن‌تراپی در بیماران منتخب، کمک به بهبود توانایی سیستم بینایی در مواردی مانند:
- هماهنگی حرکات دو چشم
- تثبیت و کنترل حرکات چشم
- همگرایی و واگرایی
- فیوژن و توانایی حفظ دید دوچشمی
- کاهش سرکوب تصویر یک چشم در موارد مناسب
- استریوپسیس و درک عمق
- هماهنگی بین چشم‌ها و مغز
است.
آیا ویژن‌تراپی می‌تواند انحراف چشم را درمان کند؟
در برخی انواع و الگوهای استرابیسم، به‌ویژه مواردی که اختلال عملکرد دوچشمی و کنترل انحراف نقش مهمی در بروز یا تشدید آن دارد، درمان‌های اپتومتری و ویژن‌تراپی می‌توانند بخشی از برنامه درمانی باشند.
در این شرایط، هدف فقط «صاف کردن ظاهری چشم‌ها» نیست؛ بلکه تلاش می‌شود عملکرد سیستم بینایی و توانایی بیمار برای استفاده هماهنگ از دو چشم نیز بهبود پیدا کند.
البته باید تأکید کرد که ویژن‌تراپی در بسیاری از موارد موثر است اما در مواردی انتخاب اصلی جراحی استرابیسم است . در برخی بیماران جراحی ضروری است و در برخی دیگر ممکن است ترکیبی از روش‌های درمانی بهترین رویکرد باشد.
چرا فقط صاف شدن چشم‌ها کافی نیست؟
درمان موفق انحراف چشم فقط به ظاهر چشم‌ها محدود نمی‌شود.
ممکن است پس از جراحی، چشم‌ها از نظر ظاهری در وضعیت بسیار مناسبی قرار بگیرند، اما بیمار همچنان در زمینه‌هایی مانند دید دوچشمی، فیوژن، استریوپسیس یا کنترل حرکتی چشم‌ها نیاز به ارزیابی و درمان داشته باشد.
از سوی دیگر، در کودکی که دچار استرابیسم است، ممکن است مغز برای جلوگیری از ایجاد دوبینی، تصویر چشم منحرف را حذف کند. در چنین شرایطی، حتی اگر وضعیت ظاهری چشم‌ها اصلاح شود، عملکرد دوچشمی لزوماً به‌طور کامل طبیعی نمی‌شود.
به همین دلیل، در رویکرد جامع به استرابیسم، لازم است علاوه بر بررسی وضعیت ظاهری و زاویه انحراف، عملکرد واقعی سیستم بینایی و توانایی مغز در استفاده همزمان از دو چشم نیز ارزیابی شود.
آیا ویژن‌تراپی می‌تواند چشم را «یاد بدهد» که در یک راستا بمانند؟
بهتر است این موضوع را دقیق‌تر بیان کنیم.
ویژن‌تراپی مستقیماً چشم را مجبور به صاف ماندن نمی‌کند؛ بلکه در بیماران مناسب، با هدف بهبود کنترل حرکتی و حسی سیستم بینایی و هماهنگی دوچشمی انجام می‌شود.در نتیجه، اگر فرد توانایی بالقوه لازم برای کنترل انحراف را داشته باشد، بهبود این عملکردها می‌تواند به افزایش کنترل انحراف و کاهش مقدار یا دفعات بروز آن کمک کند.
بنابراین، هدف اصلی ویژن‌تراپی، درمان «علت عملکردی قابل اصلاح» در بیمار منتخب است، نه صرفاً تغییر ظاهر چشم.
آیا بعد از جراحی هم ویژن‌تراپی کاربرد دارد؟
بله. جراحی و ویژن‌تراپی الزاماً دو روش رقیب نیستند.
جراحی عمدتاً با تغییر وضعیت و عملکرد مکانیکی عضلات خارج چشمی، راستای چشم‌ها را اصلاح می‌کند؛ در حالی که در بیماران منتخب، ویژن‌تراپی می‌تواند با هدف بهبود برخی جنبه‌های کنترل دوچشمی، فیوژن و عملکرد بینایی مورد استفاده قرار گیرد. به همین دلیل، در بعضی بیماران ممکن است ابتدا درمان ویژن‌تراپی انجام شود، در بعضی موارد جراحی ضرورت داشته باشد و در برخی بیماران نیز درمان‌های ویژن تراپی در کنار یا پس از جراحی مورد استفاده قرار گیرند. انتخاب این مسیر باید بر اساس معاینه و ارزیابی اختصاصی بیمار انجام شود.
قبل از تصمیم به جراحی، یک ارزیابی جامع انجام دهید
اگر کودک یا بزرگسال شما دچار انحراف چشم است، تصمیم‌گیری صرفاً بر اساس ظاهر چشم‌ها یا میزان انحراف انجام نشود.پیش از انتخاب روش درمان، بهتر است موارد زیر به‌طور کامل بررسی شوند:
حدت بینایی هر دو چشم، وضعیت عیوب انکساری، میزان و نوع انحراف، حرکات چشم، وضعیت فیوژن، دید بعد، پدیده حذف ، توانایی کنترل انحراف و عملکرد دوچشمی.
پس از این ارزیابی می‌توان مشخص کرد که آیا بیمار:
- به اصلاح عیب انکساری نیاز دارد؛
- کاندید ویژن‌تراپی است؛
- نیاز به ارجاع برای جراحی دارد؛
- یا ممکن است از ترکیبی از درمان‌های اپتومتریک و جراحی سود ببرد.
یک نکته مهم برای والدین
جراحی استرابیسم تصمیمی است که باید بر اساس تشخیص دقیق گرفته شود؛ اما در بسیاری از بیماران، قبل از تصمیم‌گیری نهایی می‌توان بررسی کرد که آیا ظرفیت درمان غیرجراحی و به‌ویژه درمان‌های ویژن تراپی وجود دارد یا خیر.
هدف ما تنها صاف شدن ظاهری چشم نیست؛ هدف، در صورت امکان، رسیدن به بهترین عملکرد ممکن سیستم بینایی و استفاده هماهنگ از دو چشم است.
اگر فرزند شما دچار انحراف چشم است و هنوز درباره جراحی تصمیم نگرفته‌اید، انجام یک ارزیابی جامع بینایی و دوچشمی توسط اپتومتریست دارای آموزش تخصصی در ویژن‌تراپی می‌تواند به مشخص شدن گزینه‌های درمانی مناسب کمک کند.
در کلینیک دکتر بهروز ظهوریان، پس از ارزیابی دقیق وضعیت بینایی و دوچشمی، در صورت مناسب بودن شرایط بیمار، برنامه درمانی متناسب با نیاز او طراحی و اجرا می‌شود.
منابع :
American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus (AAPOS).
Strabismus.
AAPOS – Strabismus
American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus (AAPOS).
Vision Therapy.
AAPOS – Vision Therapy
American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus (AAPOS).
Convergence Insufficiency.
AAPOS – Convergence Insufficiency
American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus (AAPOS).
Accommodative Esotropia.
AAPOS – Accommodative Esotropia
American Academy of Ophthalmology.
Pediatric Ophthalmology/Strabismus Preferred Practice Pattern®: Esotropia and Exotropia.
Ophthalmology. American Academy of Ophthalmology.
American Optometric Association (AOA).
Care of the Patient with Strabismus: Optometric Clinical Practice Guideline. St. Louis, MO: American Optometric Association.
Holmes JM, et al.
Effect of age on response to treatment of amblyopia in children.
Archives of Ophthalmology. 2011;129(11):1451–1457.
Scheiman M, et al.
Randomized clinical trial of treatments for symptomatic convergence insufficiency in children.
Archives of Ophthalmology. 2008;126(10):1336–1349.
CITT-ART Investigator Group.
Treatment of Symptomatic Convergence Insufficiency in Children: A Randomized Clinical Trial.
Archives of Ophthalmology. 2008;126(10):1336–1349.