تنبلی چشم

درمان تنبلی چشم در مشهد|دکتر بهروز ظهوریان

آمبلیوپی یا تنبلی چشم چیست؟

آمبلیوپی یا تنبلی چشم یکی از شایع‌ترین اختلالات بینایی دوران کودکی است که در آن، بینایی یک چشم یا گاهی هر دو چشم، به‌طور طبیعی رشد نمی‌کند.

نکته مهم این است که آمبلیوپی فقط یک «ضعف چشم» نیست؛ بلکه بیشتر به نحوه رشد و عملکرد سیستم بینایی در مغز مربوط می‌شود. در سال‌های حساس رشد بینایی، اگر مغز تصویر واضح و مناسبی از یک چشم دریافت نکند، ممکن است به‌تدریج از آن چشم کمتر استفاده کند. در نتیجه، حتی اگر خود چشم از نظر ظاهری سالم باشد، قدرت دید آن به حد طبیعی نمی‌رسد.

به همین دلیل، تشخیص و درمان زودهنگام آمبلیوپی اهمیت بسیار زیادی دارد.

چه عوامی می‌توانند باعث تنبلی چشم شوند؟

آمبلیوپی معمولاً زمانی ایجاد می‌شود که در دوران رشد، تصویر واضح و مناسبی از یک یا هر دو چشم به مغز نرسد. مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:

۱. اختلاف شماره دو چشم

اگر شماره عینک دو چشم تفاوت قابل توجهی داشته باشد، مغز ممکن است تصویر چشم ضعیف‌تر را کمتر مورد استفاده قرار دهد. این نوع آمبلیوپی را آمبلیوپی آنیزومتروپیک می‌نامند.

۲. انحراف چشم

در کودکی که چشم‌ها هم‌راستا نیستند، مغز ممکن است برای جلوگیری از دوبینی، تصویر یکی از چشم‌ها را حذف کند. این وضعیت می‌تواند به آمبلیوپی استرابیسمیک منجر شود.

۳. عیب انکساری شدید در هر دو چشم

گاهی هر دو چشم شماره بالایی دارند و تصاویر واضحی به مغز نمی‌رسد. در این حالت ممکن است آمبلیوپی دوطرفه ایجاد شود.

۴. موانع مسیر بینایی

برخی مشکلات مانند افتادگی شدید پلک، کدورت قرنیه یا عدسی و سایر عواملی که مانع رسیدن تصویر مناسب به شبکیه می‌شوند، می‌توانند باعث ایجاد آمبلیوپی شوند.

آیا کودک مبتلا به تنبلی چشم، حتماً باید عینک بزند؟

اصلاح دقیق عیب انکساری یکی از مهم‌ترین مراحل درمان آمبلیوپی است.

در بسیاری از کودکان، اولین مرحله درمان، تجویز عینک مناسب و پیگیری منظم است. گاهی تنها با اصلاح کامل عیب انکساری، بینایی چشم آمبلیوپ به‌طور قابل توجهی بهتر می‌شود.

اگر پس از یک دوره مناسب، بینایی همچنان کاهش داشته باشد، متخصص ممکن است درمان‌های دیگری مانند پچینگ (بستن چشم قوی‌تر) یا سایر روش‌های مناسب را توصیه کند.

پچینگ چیست و چرا انجام می‌شود؟

در پچینگ، برای مدت مشخصی چشم قوی‌تر پوشانده می‌شود تا مغز مجبور شود از چشم ضعیف‌تر استفاده کند.

هدف این روش، تقویت استفاده از چشم آمبلیوپ و بهبود عملکرد بینایی آن است.

مقدار و مدت پچینگ برای همه کودکان یکسان نیست و باید بر اساس شدت آمبلیوپی، سن کودک، علت آمبلیوپی و پاسخ او به درمان تعیین شود.

آیا رسیدن دید کودک به ۲۰/۲۰ یعنی درمان تمام شده است؟

لزوماً خیر.

رسیدن حدت بینایی به محدوده طبیعی، یک هدف بسیار مهم در درمان آمبلیوپی است؛ اما سیستم بینایی فقط با «شماره دید» تعریف نمی‌شود.

در برخی کودکان ممکن است با وجود طبیعی شدن حدت بینایی، مشکلاتی در عملکردهای بینایی دوچشمی مانند استریوپسیس (دید سه‌بعدی)، هماهنگی دو چشم، فیوژن و پدیده حذف تصویر باقی بماند.

بنابراین در صورت وجود علائم یا یافته‌های بالینی، ارزیابی جامع عملکرد سیستم بینایی می‌تواند اهمیت داشته باشد.

آیا ویژن تراپی برای همه کودکان مبتلا به آمبلیوپی لازم است؟

خیر.

ویژن تراپی ، اقدام درمانی برای همه بیماران مبتلا به آمبلیوپی نیست. انتخاب بیمار باید بر اساس معاینه کامل و وجود اختلالات عملکردی مشخص انجام شود.

در برخی بیماران منتخب، به‌ویژه زمانی که اختلالات عملکرد دوچشمی یا مشکلات خاصی در عملکرد سیستم بینایی وجود دارد، تمرینات بینایی می‌توانند به‌عنوان بخشی از برنامه درمانی مورد بررسی قرار گیرند.

بنابراین پچینگ و ویژن تراپی را نباید الزاماً دو درمان رقیب دانست؛ این دو می‌توانند بر جنبه‌های متفاوتی از عملکرد سیستم بینایی تمرکز داشته باشند.

آیا تنبلی چشم در بزرگسالی هم قابل درمان است؟

درمان آمبلیوپی در کودکی معمولاً نتیجه مطلوب‌تری دارد، زیرا سال‌های کودکی دوره مهم رشد و شکل‌گیری سیستم بینایی هستند.

با این حال، افزایش سن به این معنا نیست که هیچ امکان بهبودی وجود ندارد. در برخی بزرگسالان نیز با توجه به علت، شدت و شرایط فرد، ممکن است بتوان بهبودهایی در عملکرد بینایی ایجاد کرد.

بنابراین تشخیص و درمان نباید صرفاً به دلیل افزایش سن کنار گذاشته شود؛ بلکه تصمیم درمانی باید بر اساس معاینه و شرایط هر فرد گرفته شود.

چرا معاینه چشم کودک اهمیت دارد؟

کودک ممکن است هیچ شکایتی از تاری دید نداشته باشد.

ممکن است کودک تصور کند دید او طبیعی است، زیرا مغز به‌تدریج خود را با استفاده بیشتر از چشم بهتر تطبیق داده است. به همین دلیل، نباید فقط بر اساس شکایت کودک درباره وضعیت بینایی او قضاوت کرد.

معاینه منظم چشم و بررسی حدت بینایی، عیب انکساری، وضعیت چشم‌ها و در صورت نیاز عملکرد دوچشمی، می‌تواند به تشخیص زودهنگام مشکلات بینایی کمک کند.

یک نکته مهم برای والدین

تنبلی چشم هرچه زودتر تشخیص داده شود، فرصت بیشتری برای درمان مناسب وجود دارد.

اگر کودک شما انحراف چشم دارد، یک چشم او را می‌بندد، هنگام نگاه کردن سرش را کج می‌کند، به اشیا بیش از حد نزدیک می‌شود، در فعالیت‌های دیداری مشکل دارد یا سابقه عیوب انکساری قابل توجه در خانواده وجود دارد، بهتر است معاینه کامل بینایی انجام شود.

حتی در صورت نبود هیچ علامت واضحی، انجام معاینات دوره‌ای چشم در دوران کودکی اهمیت دارد.

سوالات متداول درباره تنبلی چشم

۱. آیا تنبلی چشم همان ضعیف بودن چشم است؟

خیر. تنبلی چشم با «شماره چشم» یکسان نیست. در آمبلیوپی، رشد و عملکرد طبیعی سیستم بینایی مختل شده است و ممکن است با وجود سلامت ظاهری چشم، بینایی آن چشم کاهش یافته باشد.

۲. آیا تنبلی چشم همیشه فقط در یک چشم اتفاق می‌افتد؟

خیر. آمبلیوپی می‌تواند در یک چشم و یا در هر دوچشم ایجاد شود.

در برخی کودکان، اصلاح دقیق عیب انکساری می‌تواند به بهبود قابل توجه بینایی منجر شود و گاهی درمان اصلی همین اصلاح اپتیکی است. اما در مواردی که کاهش بینایی باقی بماند، ممکن است درمان‌های دیگری نیز لازم باشد.

۳. آیا عینک به‌تنهایی می‌تواند تنبلی چشم را درمان کند؟

در برخی کودکان، اصلاح دقیق عیب انکساری می‌تواند به بهبود قابل توجه بینایی منجر شود و گاهی درمان اصلی همین اصلاح اپتیکی است. اما در مواردی که کاهش بینایی باقی بماند، ممکن است درمان‌های دیگری نیز لازم باشد.

۴. آیا هر کودکی که تنبلی چشم دارد باید چشمش را ببندد؟

خیر. پچینگ برای همه بیماران ضروری نیست. نیاز به پچینگ، مدت و میزان آن باید بر اساس شرایط بیمار و پاسخ او به درمان تعیین شود.

۵. آیا اگر دید کودک به ۲۰/۲۰ رسید، دیگر نیازی به پیگیری نیست؟

خیر. پس از بهبود بینایی نیز پیگیری اهمیت دارد؛ زیرا احتمال عود آمبلیوپی در برخی کودکان وجود دارد. همچنین در صورت وجود علائم یا یافته‌های بالینی، ممکن است ارزیابی عملکرد دوچشمی لازم باشد.

۶. آیا تنبلی چشم باعث نابینایی می‌شود؟

آمبلیوپی معمولاً به معنای نابینایی نیست، اما اگر در دوران مناسب تشخیص داده و درمان نشود، می‌تواند باعث باقی ماندن کاهش بینایی در طول زندگی شود.

۷. آیا کودک مبتلا به تنبلی چشم می‌تواند با هر دو چشم هم‌زمان خوب ببیند؟

ممکن است حدت بینایی هر دو چشم به محدوده طبیعی برسد، اما این موضوع الزاماً به معنای طبیعی بودن تمام عملکردهای دوچشمی نیست. عملکردهایی مانند استریوپسیس و هماهنگی دو چشم نیز در صورت نیاز باید ارزیابی شوند.

۸. آیا ویژن تراپی برای درمان تنبلی چشم مفید است؟

ویژن تراپی برای همه بیماران آمبلیوپ یک درمان ضروری محسوب نمی‌شود. در بیماران منتخب که اختلالات عملکردی مشخصی دارند، می‌توان بر اساس معاینه و شرایط فرد، استفاده از روش‌های مناسب توانبخشی بینایی را بررسی کرد.

۹. آیا تنبلی چشم بعد از درمان ممکن است برگردد؟

بله. در برخی کودکان امکان عود آمبلیوپی وجود دارد؛ بنابراین پس از رسیدن به نتیجه مطلوب، پیگیری منظم و ادامه اصلاح عیب انکساری طبق نظر متخصص اهمیت دارد.

۱۰. بهترین سن برای درمان تنبلی چشم چه زمانی است؟

هرچه آمبلیوپی زودتر شناسایی و درمان شود، معمولاً فرصت بیشتری برای بهبود عملکرد بینایی وجود دارد. به همین دلیل، تشخیص زودهنگام از مهم‌ترین عوامل موفقیت درمان است.

جمع‌بندی

آمبلیوپی فقط یک «چشم ضعیف» نیست؛ یک اختلال در رشد و عملکرد سیستم بینایی است.

هدف درمان، تنها افزایش عدد حدت بینایی نیست؛ بلکه باید در صورت نیاز، عملکرد واقعی سیستم بینایی نیز مورد توجه قرار گیرد.

تشخیص زودهنگام، اصلاح دقیق عیب انکساری، درمان متناسب با علت آمبلیوپی و پیگیری منظم، پایه‌های اصلی مدیریت این اختلال هستند.

اگر درباره بینایی کودک خود نگرانی دارید، منتظر بروز علائم شدید نمانید. یک معاینه کامل بینایی می‌تواند بسیاری از مشکلات را در زمانی که هنوز فرصت مناسبی برای درمان وجود دارد، آشکار کند.

نقش ویژن تراپی در درمان تنبلی چشم

• ویژن تراپی میتواند سبب افزایش سرعت بهبود روند درمان تنبلی چشم به طریقه زیر گردد.  
• افزایش پلاستیسیته ( انعطاف پذیری ): تمرینات ویژه می‌توانند اتصالات عصبی جدیدی بین مغز و چشم ضعیف ایجاد کنند
• بهبود هماهنگی دوچشمی: تمرینات بینایی میتواند سبب یکپارچه سازی سسیستم دیداری حرکتی میگردد.
• تمرینات بینایی میتواند بصورت کنترل شده چشم ضعیف را فعال‌تر کرده و آنرا درگیر می‌کند

مطالعات نشان داده‌اند که ویژن تراپی در کودکان بزرگتر و بزرگسالانکه به درمان‌های سنتی پاسخ نداده‌اند، می‌تواند مفید باشد

شواهد علمی نشان داده اند که  ترکیب پچ تراپی با تمرینات ویژن تراپی سبب سرعت بهبود بینایی در چشم آمبلیوپ شده است.

دکتر بهروز ظهوریان با تجربه موفق در ویژن تراپی و درمان تنبلی چشم

برای معاینه میتوانید اقدام کنید .

نویسنده:
دکتر بهروز ظهوریان، دکترای تخصصی بینایی

بازبینی علمی:
دکتر بهروز ظهوریان

تاریخ آخرین به‌روزرسانی:
1405/07/12

منابع علمی:

1. Holmes JM, Levi DM. Treatment of amblyopia as a function of age. Vis Neurosci. 2018;35:E015. doi:10.1017/S0952523818000119.
2. American Academy of Ophthalmology. Amblyopia Preferred Practice Pattern®. Ophthalmology. 2023;130(1):P136-P176. doi:10.1016/j.ophtha.2022.09.008.
3. Wallace DK, Repka MX, Lee KA, et al. Amblyopia Preferred Practice Pattern®. Ophthalmology. 2018;125(1):P105-P142.
4. Repka MX, Holmes JM, Melia BM, et al. The effect of amblyopia therapy on visual acuity in children with residual amblyopia. Ophthalmology. 2005;112(5):773-779.
5. Scheiman MM, Hertle RW, Beck RW, et al. Randomized trial of treatment of amblyopia in children aged 7 to 17 years. Arch Ophthalmol. 2005;123(4):437-447.
6. Birch EE. Amblyopia and binocular vision. Prog Retin Eye Res. 2013;33:67-84. doi:10.1016/j.preteyeres.2012.11.001.
7. Birch EE, Castañeda YS, Tarczy-Hornoch K, et al. Amblyopia and the binocular visual system. Prog Retin Eye Res. 2019;70:67-84.
8. Pineles SL, Aakalu VK, Hutchinson AK, Galvin JA, Heidary G, Binenbaum G, VanderVeen DK, Lambert SR. Binocular Treatment of Amblyopia: A Report by the American Academy of Ophthalmology. Ophthalmology. 2020;127(2):261-272. doi:10.1016/j.ophtha.2019.08.024.
9. Kelly KR, Jost RM, Dao L, Beauchamp CL, Leffler JN, Birch EE. Binocular iPad game vs patching for treatment of amblyopia in children: a randomized clinical trial. JAMA Ophthalmol. 2016;134(12):1391-1400.
10. Holmes JM, Manny RE, Lazar EL, et al. Effect of a binocular iPad game vs part-time patching in children aged 5 to 12 years with amblyopia: a randomized clinical trial. JAMA Ophthalmol. 2016;134(12):1391-1400.
11. Manh VM, Holmes JM, Lazar EL, et al. A randomized trial of a binocular iPad game versus part-time patching in children aged 13 to 16 years with amblyopia. Am J Ophthalmol. 2018;186:104-115.
12. Yao J, Moon Y, Zhang Q, et al. Binocular game versus part-time patching for treatment of anisometropic amblyopia in Chinese children: a randomised clinical trial. Br J Ophthalmol. 2020;104(10):1397-1403.
13. Tsani Z, Ioannopoulos D, Androudi S, Dardiotis E, Papageorgiou E. Binocular treatment for amblyopia: a systematic review. Int Ophthalmol. 2024;44(1):362. doi:10.1007/s10792-024-03259-7.
14. Zhu Q, Zhao Q, Liang R, He X, Gao M. Effectiveness of binocular therapy as a complementary treatment of part-time patching in older amblyopic children: a randomized clinical trial. Int Ophthalmol. 2023;43(7):2433-2445. doi:10.1007/s10792-023-02642-0.
15. Tan J, et al. Comparison between binocular therapy and patching for treatment of amblyopia: a meta-analysis of randomised controlled trials. Graefes Arch Clin Exp Ophthalmol. 2021.
16. Li SL, Jost RM, Morale SE, et al. A binocular iPad treatment for amblyopic children. Ophthalmology. 2014;121(5):1082-1088.
17. Hess RF, Mansouri B, Thompson B. A binocular approach to treating amblyopia: antisuppression therapy. Optom Vis Sci. 2010;87(9):697-704.
18. Hess RF, Mansouri B, Thompson B. A new binocular approach to the treatment of amblyopia in adults well beyond the critical period of visual development. Restor Neurol Neurosci. 2010;28(6):793-802.
19. Hess RF, Thompson B, Gole G, Mullen KT. Deficient responses from the lateral geniculate nucleus in humans with amblyopia. Eur J Neurosci. 2009;29(5):1064-1070.
20. Levi DM. Rethinking amblyopia 2020. Vision Res. 2020;176:118-129. doi:10.1016/j.visres.2020.06.014.
21. Birch EE, Swanson WH. Hyperacuity deficits in anisometropic amblyopia. Invest Ophthalmol Vis Sci. 2000;41(12):3560-3566.
22. O’Connor AR, Birch EE, Anderson S, Draper H. The relationship between binocular vision, visual acuity, and fine motor skills. Optom Vis Sci. 2010;87(12):942-947. doi:10.1097/OPX.0b013e3181fd132e.
23. Huang C, Tao L, Zhou Y, Lu ZL. Treated amblyopes remain deficient in spatial vision: a contrast sensitivity and external noise study. Vision Res. 2007;47(1):22-34. doi:10.1016/j.visres.2006.09.015.
24. Birch EE, Stager DR. Long-term motor and sensory outcomes after surgery for infantile esotropia. J AAPOS. 2006;10(2):116-124.
25. Holmes JM, Levi DM. Treatment of amblyopia as a function of age. Vis Neurosci. 2018;35:E015. doi:10.1017/S0952523818000119.