درمان انحراف چشم در مشهد|دکتر بهروز ظهوریان
انحراف چشم (استرابیسم) چیست؟ علائم، علت و روش‌های درمان
انحراف چشم یا استرابیسم (Strabismus) یکی از اختلالات شایع سیستم بینایی است که در آن دو چشم به‌طور هماهنگ در یک راستا قرار نمی‌گیرند و ممکن است یکی از چشم‌ها به سمت داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف شود.
انحراف چشم فقط یک مشکل ظاهری نیست. در کودکان، در صورت تشخیص و درمان نشدن، میتواند بر رشد طبیعی بینایی دوچشمی، دید سه‌بعدی و حدت بینایی تأثیر بگذارد.
به همین دلیل، تشخیص نوع انحراف، علت آن و بررسی عملکرد سیستم بینایی اهمیت زیادی دارد.
انحراف چشم چگونه ایجاد میشود؟
حرکت و همراستایی چشم‌ها به همکاری دقیق عضلات چشم، اعصاب، مغز و سیستم بینایی وابسته است. برای اینکه دو چشم بتوانند یک تصویر واحد و هماهنگ ایجاد کنند، لازم است حرکات آنها به‌صورت دقیق با یکدیگر هماهنگ باشد.
هر عاملی که این هماهنگی را مختل کند، میتواند باعث ایجاد استرابیسم شود.
از عوامل مؤثر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- عیوب انکساری، به‌ویژه دوربینی قابل توجه
- اختلالات کنترل حرکات چشم
- عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی
- مشکلات مربوط به رشد سیستم بینایی
- برخی بیماری‌های عصبی یا عضلانی
- کاهش بینایی یک چشم
- برخی بیماری‌ها یا شرایط خاص دوران کودکی
- ضربه یا بیماری‌های خاص در بزرگسالی
در بسیاری از موارد، علت دقیق استرابیسم را نمی‌توان تنها با یک عامل توضیح داد و نیاز به معاینه تخصصی وجود دارد.
انواع انحراف چشم
۱. انحراف چشم به داخل؛ ازوتروپی (Esotropia)
استرابیسم انواع مختلفی دارد و بر اساس جهت انحراف و الگوی آن طبقه‌بندی میشود.
در ازوتروپی، یک چشم یا هر دو چشم به سمت داخل و بینی منحرف می‌شوند.
ازوتروپی ممکن است دائمی یا متناوب باشد و در برخی کودکان با عیب انکساری، به‌خصوص دوربینی، ارتباط دارد.
۲. انحراف چشم به خارج؛ اگزوتروپی (Exotropia)
در اگزوتروپی، چشم به سمت خارج منحرف میشود.
این نوع انحراف ممکن است ابتدا فقط گاهی مشاهده شود؛ برای مثال هنگام خستگی، بیماری یا نگاه کردن به فاصله دور.
۳. انحراف عمودی چشم
در این حالت، یک چشم نسبت به چشم دیگر در جهت بالا یا پایین قرار می‌گیرد.
انحراف عمودی ممکن است به‌تنهایی یا همراه با انحراف افقی دیده شود.
مهم‌ترین علائم انحراف چشم چیست؟
مهم‌ترین علامت، قرار نداشتن چشم‌ها در یک راستا است؛ اما استرابیسم همیشه به شکل واضح دیده نمی‌شود.
علائم احتمالی عبارت‌اند از:
- انحراف یکی از چشم‌ها به داخل یا خارج
- بالا یا پایین قرار گرفتن یک چشم
- بستن یک چشم، به‌خصوص در نور شدید
- کج کردن سر هنگام نگاه کردن
- چرخاندن سر برای دیدن بهتر
- دوبینی
- خستگی چشم
- مشکل در تمرکز دیداری
- کاهش دید دوچشمی
- مشکل در درک عمق و دید سه‌بعدی
- مشاهده انحراف چشم هنگام خستگی یا بیماری
اگر انحراف چشم فقط گاهی دیده میشود نیز بهتر است معاینه انجام شود.
آیا انحراف چشم فقط یک مشکل ظاهری است؟
خیر.
یکی از مهم‌ترین پیامدهای احتمالی استرابیسم، اختلال در دید دوچشمی است.
مغز انسان در شرایط طبیعی اطلاعات دریافت‌شده از دو چشم را با یکدیگر ترکیب می‌کند. این فرایند به ایجاد دید واحد و همچنین استریوپسیس یا دید سه‌بعدی کمک می‌کند.
وقتی چشم‌ها هم‌راستا نباشند، مغز ممکن است در دوران کودکی تصویر چشم منحرف را سرکوب کند تا از ایجاد دوبینی جلوگیری شود.
ادامه این وضعیت میتواند در برخی کودکان به آمبلیوپی یا تنبلی چشم منجر شود.
بنابراین استرابیسم در کودکان باید جدی گرفته شود.
آیا انحراف چشم باعث تنبلی چشم میشود؟
در بسیاری از موارد بخصوص در کودکان میتواند سبب ایجاد تنبلی چشم شود.
استرابیسم یکی از عوامل شناخته‌شده ایجاد آمبلیوپی است. اگر مغز به‌طور مداوم از تصویر یک چشم کمتر استفاده کند، ممکن است رشد طبیعی بینایی آن چشم تحت تأثیر قرار گیرد.
به همین دلیل، هنگام ارزیابی کودک مبتلا به انحراف چشم، فقط مقدار انحراف بررسی نمی‌شود؛ بلکه حدت بینایی هر دو چشم و وضعیت عملکرد دوچشمی نیز اهمیت دارد.
تشخیص انحراف چشم چگونه انجام میشود؟
تشخیص استرابیسم فقط با مشاهده ظاهر چشم‌ها انجام نمی‌شود.
در معاینه تخصصی ممکن است موارد زیر بررسی شوند:
- حدت بینایی هر چشم
- عیب انکساری
- وضعیت همراستایی چشم‌ها
- حرکات چشم
- میزان و نوع انحراف
- توانایی کنترل انحراف
- عملکرد دوچشمی
- استریوپسیس یا دید سه‌بعدی
- وجود آمبلیوپی
- شرایطی که باعث بیشتر شدن انحراف می‌شوند
در کودکان، تعیین دقیق عیب انکساری اهمیت ویژه‌ای دارد و ممکن است در صورت نیاز، معاینه با سیکلوپلژی انجام شود.
درمان انحراف چشم چیست؟
درمان انحراف چشم برای همه بیماران یکسان نیست.
انتخاب روش درمان به نوع و میزان انحراف، سن بیمار، علت استرابیسم، وضعیت بینایی و عملکرد دوچشمی بستگی دارد.
روش‌های درمانی ممکن است شامل موارد زیر باشند:
عینک
در برخی بیماران، اصلاح کامل و دقیق عیب انکساری میتواند میزان انحراف را کاهش دهد.
این موضوع به‌ویژه در برخی انواع ازوتروپی مرتبط با دوربینی اهمیت دارد.
درمان تنبلی چشم
اگر استرابیسم با آمبلیوپی همراه باشد، ممکن است درمان تنبلی چشم نیز لازم باشد.
منشور
در بعضی بزرگسالان یا بیماران منتخب، لنزهای منشوری می‌توانند برای کاهش دوبینی یا بهبود راحتی دید دوچشمی مورد استفاده قرار گیرند.
در بسیاری از بیماران منتخب که مشکل کنترل انحراف یا عملکرد دوچشمی دارند، ممکن است روش‌های ویژن تراپی مورد استفاده قرار گیرد.
تزریق بوتاکس
در برخی انواع استرابیسم، تزریق بوتولینوم توکسین به عضلات خارج چشمی ممکن است یکی از گزینه‌های درمانی باشد که بصورت موقت سبب همراستایی چشم ها میشود.
جراحی استرابیسم
در برخی بیماران، برای اصلاح همراستایی چشم‌ها، جراحی عضلات خارج چشمی انجام میشود.
جراحی یکی از روش‌های درمان است و ضرورت آن به شرایط هر بیمار بستگی دارد.
آیا انحراف چشم با عینک درمان میشود؟
در برخی موارد، عینک میتواند نقش بسیار مهمی در درمان داشته باشد.
برای مثال، در بعضی کودکان مبتلا به ازوتروپی همراه با دوربینی، اصلاح مناسب دوربینی میتواند میزان انحراف را کاهش دهد.
اما همه انواع استرابیسم با عینک اصلاح نمی‌شوند.
بنابراین نمی‌توان بدون معاینه مشخص کرد که آیا عینک به‌تنهایی برای یک بیمار کافی است یا خیر.
آیا ویژن تراپی برای انحراف چشم مؤثر است؟
پاسخ به این سؤال به نوع استرابیسم و شرایط بیمار بستگی دارد.
ویژن تراپی در بیماران منتخب، به تشخیص اپتومتریست به‌ویژه در مشکلات مربوط به عملکرد دوچشمی و کنترل برخی از انواع انحرافات چشمی میتواند موثر باشند.
بنابراین قبل از شروع ویژن تراپی، تشخیص دقیق نوع انحراف و ارزیابی عملکرد دوچشمی ضروری است.
آیا پچینگ برای درمان انحراف چشم است؟
پچینگ عمدتاً برای درمان آمبلیوپی است اما در موارد انحرافات چشمی هم کاربرد دارد .
آیا انحراف چشم در بزرگسالی قابل درمان است؟
سن عامل مهمی در نتیجه درمان انحراف دارد. استرابیسم ممکن است از دوران کودکی وجود داشته باشد یا در بزرگسالی ایجاد شود.
درمان بزرگسالان بر اساس علت و نوع انحراف میتواند شامل:
- عینک
- منشور
- روش‌های ارتوپتیک در بیماران منتخب
- تزریق بوتولینوم توکسین
- جراحی
باشد.
انحراف جدید و ناگهانی در بزرگسالی، به‌خصوص اگر همراه با دوبینی باشد، نیاز به ارزیابی فوری نرولوژیست دارد تا علت پزشکی آن مشخص شود.
آیا انحراف چشم خودبه‌خود برطرف میشود؟
بعضی الگوهای انحراف، به‌خصوص در سنین پایین، ممکن است در طول زمان تغییر کنند؛ اما نباید تصور کرد که هر انحرافی خودبه‌خود برطرف میشود.
تأخیر در ارزیابی میتواند باعث از دست رفتن فرصت مناسب برای تشخیص مشکلات همراه مانند آمبلیوپی شود.
بنابراین مشاهده انحراف چشم، حتی اگر گهگاهی باشد، بهتر است بررسی شود.
آیا انحراف چشم ارثی است؟
وجود سابقه خانوادگی میتواند احتمال ابتلا به استرابیسم را افزایش دهد، اما این بیماری معمولاً نتیجه یک عامل ژنتیکی منفرد نیست.
ترکیبی از عوامل ژنتیکی و عوامل مرتبط با رشد و عملکرد سیستم بینایی می‌توانند در ایجاد استرابیسم نقش داشته باشند.
چه زمانی برای انحراف چشم باید مراجعه کرد؟
در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر بهتر است معاینه تخصصی انجام شود:
- انحراف واضح چشم
- انحراف گهگاهی
- دوبینی
- بستن یک چشم
- کج کردن سر
- کاهش دید یک چشم
- مشکل در دیدن سه‌بعدی
- ایجاد ناگهانی انحراف در بزرگسالی
- تغییر در میزان یا دفعات انحراف
در کودکان، تشخیص زودهنگام اهمیت ویژه‌ای دارد.
آیا هر انحراف چشمی نیاز به جراحی دارد؟
خیر. درمان به نوع و شدت انحراف و شرایط بیمار بستگی دارد و ممکن است شامل عینک، درمان آمبلیوپی، منشور، ویژن تراپی یا جراحی باشد.
آیا عینک میتواند انحراف چشم را اصلاح کند؟
در برخی انواع استرابیسم، بله؛ اما این موضوع به نوع انحراف و علت آن بستگی دارد.
آیا انحراف چشم کودک باید فوراً درمان شود؟
هر انحراف چشم کودک نیازمند ارزیابی است، اما فوریت و نوع درمان به شرایط کودک بستگی دارد. تشخیص زودهنگام میتواند از عوارضی مانند آمبلیوپی جلوگیری کند.
آیا ویژن تراپی برای همه بیماران مبتلا به انحراف چشم مناسب است؟
ویژن تراپی بیشتر در بیماران منتخب و بر اساس نوع انحراف و اختلال عملکرد دوچشمی مورد استفاده قرار می‌گیرد اما مواردی زیادی هم وجود دارد که ویژن تراپی نمیتواند موثر باشد.
آیا انحراف چشم در بزرگسالی قابل درمان است؟
بله. بسته به علت و نوع انحراف، درمان‌های مختلفی از جمله منشور، درمان‌های عملکردی، تزریق یا جراحی ممکن است مورد استفاده قرار گیرند.
آیا انحراف چشم میتواند باعث دوبینی شود؟
بله. به‌خصوص در بزرگسالان، استرابیسم میتواند باعث دوبینی شود. دوبینی جدید و ناگهانی نیازمند ارزیابی پزشکی است.
آیا انحراف چشم میتواند باعث کاهش دید شود؟
خود استرابیسم الزاماً باعث کاهش حدت بینایی نمی‌شود، اما در کودکان میتواند با آمبلیوپی همراه شود و باعث کاهش دید یک چشم شود.
جمع‌بندی
انحراف چشم فقط یک مشکل ظاهری نیست؛ بلکه میتواند با عملکرد سیستم بینایی و دید دوچشمی ارتباط داشته باشد.
تشخیص دقیق نوع استرابیسم، بررسی عیب انکساری، حدت بینایی، حرکات چشم و عملکرد دوچشمی، اساس انتخاب روش مناسب درمان است.
درمان ممکن است از عینک و درمان آمبلیوپی ، منشور، ویژن تراپی ، تزریق یا جراحی متفاوت باشد.
اگر در کودک یا بزرگسال انحراف چشم مشاهده می‌کنید، حتی اگر فقط گاهی اتفاق می‌افتد، بهتر است آن را نادیده نگیرید.
تشخیص زودهنگام میتواند فرصت بیشتری برای حفظ و بهبود عملکرد طبیعی سیستم بینایی فراهم کند.
نویسنده:
دکتر بهروز ظهوریان، دکترای تخصصی بینایی
بازبینی علمی:دکتر بهروز ظهوریان
تاریخ آخرین به‌روزرسانی:1405/7/12
منابع علمی:
در انتهای مقاله
برای دریافت نوبت معاینه از دکتر بهروز ظهوریان میتوانید اقدام کنید .
منابع :
- American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus. Strabismus. San Francisco, CA: American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus; 2020.
- American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus. Esotropia. San Francisco, CA: American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus.
- American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus. Exotropia. San Francisco, CA: American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus.
- American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus. Adult Strabismus (Adult Eye Misalignment). San Francisco, CA: American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus.
- American Academy of Ophthalmology Pediatric Ophthalmology/Strabismus Panel. Pediatric Eye Evaluations Preferred Practice Pattern®. Ophthalmology. 2023;130(3):P222-P270. doi:10.1016/j.ophtha.2022.10.030.
- American Academy of Ophthalmology Pediatric Ophthalmology/Strabismus Panel. Esotropia and Exotropia Preferred Practice Pattern®. Ophthalmology. 2023.
- Holmes JM, Droste PJ, Rodena G, et al. Pediatric Eye Disease Investigator Group. A randomized trial comparing patching regimens for treatment of moderate amblyopia. Arch Ophthalmol. 2003;121(5):603-611.
- Wallace DK, Repka MX, Lee KA, et al. Amblyopia Preferred Practice Pattern®. Ophthalmology. 2022;129(3):P96-P110.
- Birch EE. Amblyopia and binocular vision. Prog Retin Eye Res. 2013;33:67-84. doi:10.1016/j.preteyeres.2012.11.001.
- Rutstein RP, Corliss D. Relationship between anisometropia, amblyopia, and strabismus. Optom Vis Sci. 1999;76(4):229-236.
- Cotter SA, Varma R, Tarczy-Hornoch K, et al. Risk factors associated with childhood strabismus: the Multi-Ethnic Pediatric Eye Disease Study. Ophthalmology. 2011;118(5):1002-1010.
- Govindan M, Mohney BG, Diehl NN, Burke JP. Incidence and types of childhood exotropia: a population-based study. Ophthalmology. 2005;112(1):104-108.
- Mohney BG, Huffaker RK. Jacobsen syndrome and childhood strabismus: population-based data on the prevalence and clinical characteristics of strabismus. Ophthalmology. 2003;110(8):1639-1642.
- Holmes JM, Lazar EL, Melia BM, et al. Effect of age on response to amblyopia treatment in children. Arch Ophthalmol. 2011;129(11):1451-1457.
- Pediatric Eye Disease Investigator Group. A randomized trial of atropine versus patching for treatment of moderate amblyopia in children. Arch Ophthalmol. 2002;120(3):268-278.
- Scheiman M, Cotter S, Kulp MT, et al. Treatment of symptomatic convergence insufficiency in children: a randomized clinical trial. Optom Vis Sci. 2008;85(9):E?
- Scheiman M, Mitchell GL, Cotter S, et al. A randomized clinical trial of treatments for convergence insufficiency in children. Arch Ophthalmol. 2005;123(1):14-24.
- American Optometric Association. Care of the Patient with Strabismus: Optometric Clinical Practice Guideline. St Louis, MO: American Optometric Association.
- American Optometric Association. Vision Therapy. St Louis, MO: American Optometric Association.
- Hatt SR, Leske DA, Liebermann L, Philbrick KL, Holmes JM. Associations between health-related quality of life and the duration of misalignment in adults with strabismus. Ophthalmology. 2014;121(6):1212-1218.
- Hatt SR, Leske DA, Adams WE, Kirgis PA, Bradley EA, Holmes JM. Improvement in disability associated with adult strabismus surgery. Am J Ophthalmol. 2008;146(1):61-66.
- Dawson E, Elliott A, Lee JP. Botulinum toxin in the treatment of strabismus. Eye (Lond). 1999;13(Pt 4):495-499.
- Scott AB. Botulinum toxin injection into extraocular muscles as an alternative to strabismus surgery. Ophthalmology. 1980;87(10):1044-1049.
- Kushner BJ. The efficacy of strabismus surgery in adults. Ophthalmology. 2014;121(12):2399-2400.
- American Academy of Ophthalmology. Adult Strabismus Preferred Practice Pattern®. Ophthalmology. 2024.